Ręce królowej posmarowane smalcem

Uszy królowej pozatykane watą

W ustach królowej sztuczna szczęka z gipsu

Piersi królowej utoczone z drewna

…

Stanisław Grochowiak, „Piersi królowej utoczone z drewna” z tomu „Rozbieranie do snu”

Ikonografia świętej Agaty stanowi jedno z najbardziej wyrazistych i jednocześnie ambiwalentnych przedstawień kobiecego ciała w tradycji chrześcijańskiej. Ukazywana jest w towarzystwie okaleczających ją oprawców, lub – zdecydowanie częściej – z atrybutem w formie odciętych piersi niesionych na tacy. Od średniowiecza po czasy współczesne figura świętej męczennicy prezentuje napięcie między cielesnym cierpieniem a duchowym wyniesieniem, między przemocą a świętością, między kobiecością a jej radykalnym przekroczeniem. W centrum tej symboliki znajdują się piersi, jako znak płci, źródło życia, obiekt pragnienia i przyjemności, a zarazem miejsce strachu i bólu, egzekwowania władzy, kary i kontroli.

W tradycyjnej hagiografii męczeństwo św. Agaty, z punktem kulminacyjnym w postaci obcięcia piersi, funkcjonuje jako potwierdzenie duchowej siły kobiety, która nie ulega pokusie i pozostaje wierna Chrystusowi mimo fizycznej tortury.

Na wystawie „Piersi królowej utoczone z drewna” legenda świętej, za pomocą narzędzi jakie daje sztuka współczesna, zostaje odczytana na nowo, z uwzględnieniem perspektywy społecznej i kulturowej.

Impulsem do stworzenia projektu stało się nadanie starożytnej świętej rangi symbolu walki z przemocą ze względu na płeć. Każdego roku, w pierwszym tygodniu lutego, we włoskim mieście Katania na Sycylii obchodzona jest uroczystość świętej Agaty, trzecie co do wielkości święto religijne na świecie, przyciągające ponad milion widzów i uczestników. Podczas ubiegłorocznego wydarzenia biskup Katanii, Luigi Renna, wspomniał lokalną tragedię – niedługo wcześniej 13-letnia dziewczynka została zaatakowana i zgwałcona w publicznym parku przez siedmiu chłopców – oraz ogłosił, że zarówno ona, jak i wszystkie kobiety, które doświadczają przemocy będą powierzone świętej Agacie. Niespodziewanie katolicka święta stała się symbolem buntu przeciwko patriarchatowi. Organizacje kobiece rozpoczęły kampanie społeczne przeciwko przemocy z wykorzystaniem figury świętej męczenniczki. Ich przedstawicielki zaczęły mówić otwarcie, że należy obalić narrację o Agacie, która zawsze była uważana za symbol czystości, a nigdy nie była identyfikowana jako silna kobieta, podczas gdy to ona jako jedna z pierwszych powiedziała „nie”, stając się przykładem wolności, buntu i odwagi.

W konsekwencji tych wydarzeń historia oporu, cierpienia i ostatecznego uświęcenia Agaty Sycylijskiej, interpretowana jako wyraz siły kobiet w obliczu ucisku, walki o sprawczość i upodmiotowienie, wykracza poza swoje historyczne i religijne korzenie.

Oryginalna legenda opowiada historię szesnastoletniej dziewczyny z arystokratycznego rodu, która spodobała się urzędnikowi konsularnemu, katańskiemu prefektowi Kwincjanowi. Ponieważ jego zaloty zostały odrzucone, postanowił honorowo zemścić się na Agacie. Wykorzystując edykt cesarza Decjusza (249-251), który nakazywał rzymskim namiestnikom sprawdzanie czy obywatele oddają należną cześć bogom, oskarżył Agatę o udział w chrześcijańskiej sekcie, aresztował i próbował nakłonić do porzucenia wyznawanej wiary i dziewictwa. W wyniku procesu dziewczyna została skazana na pobyt w domu publicznym, odwiedzanym przez najznamienitszych obywateli miasta. Tam też miano złamać ducha przyszłej świętej i skłonić do uległości wobec Kwincjana. Poddano ją wszelkim pokusom, perswazjom, naciskom, a potem groźbom, karom i cierpieniom. Ponieważ Agata pozostała niewzruszona, konsul polecił ją biczować, rozciągać na kole, palić rozpalonym żelazem, wreszcie rozdzierać ostrymi nożami, a kiedy nadal była nieugięta, wówczas kazał jej odciąć piersi. Skazał ją następnie na spalenie na stosie, jednak trzęsienie ziemi zapobiegło wykonaniu wyroku. Ociekającą krwią i nieprzytomną dziewczynę wrzucono do lochu, gdzie próbowano ją zagłodzić, została jednak cudownie uzdrowiona przez wizję jednego z apostołów. To Kwincjan uznał z kolei za czary i rozkazał, aby świętą Agatę położyć nago na ostrych fragmentach stłuczonych glinianych naczyń, kamieniach i rozżarzonych węglach, a następnie odesłał ją do więzienia, gdzie zmarła 5 lutego 253 roku.

W ramach projektu „Piersi Królowej utoczone z drewna” legenda zostaje potraktowana jako materiał do interpretacji mechanizmów kulturowej kontroli nad kobiecym ciałem w społeczeństwie fallocentrycznym. Kobiece piersi, jako symbol seksualności, macierzyństwa, ale też ofiary i defeminizacji, odgrywają kluczową rolę w tej opowieści. Motyw ich amputacji staje się radykalnym gestem odebrania kobiecości, ale również, paradoksalnie, przekształcenia w postać ponadpłciową, dostępną zbawieniu.

Refleksji zostaje poddana również poświęcona świętej ikonografia, od średniowiecza po współczesność. Agata przedstawiana jest często ze związanymi rękami. Po obu stronach stoją mężczyźni, którzy odcinają jej piersi szczypcami, inni obserwują przebieg wydarzeń. Takie obrazy, pod przykrywką kultu religijnego, służyły i służą do zabezpieczenia, legitymizacji i utrwalania utartych kodów społecznych. Można dostrzec ich seksualną orientację. Zwraca uwagę fakt, że podczas gdy zarówno święci mężczyźni, jak i kobiety byli bici i paleni, to święte kobiety były również upokarzane i napastowane seksualnie, rozbierane do naga, zamykane w domach publicznych i poddawane torturom takim jak odcinanie piersi.

Kiedy dziewica jest naga, konotacje są jeszcze bardziej złożone; nagość konotuje zarówno niewinność, jak i upadek, czystość, jak i wstyd. Co ważne, bardzo niewiele obrazów faktycznie pokazuje brutalne odcięcie piersi Agaty. Sceny nie są przerażające; w oczekiwaniu na akt widz może wpatrywać się w nieskalane, zwykle zmysłowo przedstawione ciało. Staje się podglądaczem. Tertulian w „O noszeniu zasłon przez dziewice” stwierdza, że „każda publiczna ekspozycja dziewicy jest jej cierpieniem gwałtu”^[1].

Dodatkowo w ikonografii i literaturze sceny tortur są często przedstawiane w sposób malowniczy i symboliczny, niemal romantyczny, co odsuwa uwagę od brutalnej realności przemocy, znieczula jej odbiór i przekształca traumę w obiekt estetyczny.

Zaproszone do projektu artystki i artyści analizują złożone wątki związane z męczeństwem Agaty: od symboliki piersi, przez wszystkie etapy jej tortur, zagadnienie przymusowej seksualizacji świętych męczenniczek, aż po współczesne tropy związane między innymi z niebinarnością, cielesnością, duchowością.

Ponowne odczytanie tej historii oraz krytyczny dystans do opowieści o świętych męczenniczkach mają obalić dominujący przekaz, że cierpienie jest nie tylko naturalną, ale wręcz chwalebną częścią kobiecego życia, a jej ciało staje się głównym polem bitwy o godność.

Model, który gloryfikuje poddanie się cierpieniu, redukuje wartość kobiety do jej czystości, wyklucza również inne formy oporu i walki o sprawczość. Jedną z nich może być dziś społeczny aktywizm. Współczesne męczennice walcząc o wolność, prawa człowieka i sprawiedliwość społeczną nie kierują się ku transcendencji, ale ku zmianie: tu i teraz.

INFORMACJA DLA ZWIEDZAJĄCYCH