Ikonografia świętej Agaty od stuleci stanowi jedno z najbardziej wymownych i zarazem ambiwalentnych przedstawień kobiecego ciała w tradycji chrześcijańskiej. Figura młodej męczennicy, ukazywanej w towarzystwie okaleczających ją oprawców, lub — zdecydowanie częściej — z odciętymi piersiami niesionymi na tacy, jest nie tylko świadectwem religijnego kultu, lecz także nośnikiem głęboko zakorzenionych w kulturze europejskiej napięć między ciałem a duchem, przemocą a świętością, kobiecością a jej przekroczeniem. W tym wizerunku spotykają się dwie przeciwstawne tendencje: sublimacja cierpienia jako drogi do zbawienia oraz estetyzacja przemocy wobec kobiecego ciała.

W tradycyjnej hagiografii męczeństwo świętej Agaty funkcjonowało jako potwierdzenie duchowej siły kobiety, która pozostaje wierna Chrystusowi mimo fizycznych tortur i społecznego upokorzenia. Akt obcięcia piersi — najbardziej dramatyczny moment jej legendy — interpretowany był jako symboliczny dowód czystości i niezłomności. Jednak współczesna refleksja nad tym motywem pozwala dostrzec w nim również gest kulturowej przemocy i próbę kontrolowania kobiecego ciała, które w chrześcijańskim imaginarium stało się równocześnie źródłem grzechu i narzędziem zbawienia.

Wystawa Piersi Królowej utoczone z drewna oraz towarzyszący jej katalog podejmują próbę nowego odczytania tej wielowarstwowej opowieści, korzystając z narzędzi analizy historycznej i artystycznej. Celem projektu jest ukazanie, w jaki sposób wizerunek świętej męczennicy może stać się punktem wyjścia do refleksji nad mechanizmami kulturowej kontroli i nad sposobami, w jakie kobiece ciało było i wciąż jest przedstawiane, oceniane oraz symbolicznie zawłaszczane.

Impulsem do powstania projektu stała się współczesna reinterpretacja kultu świętej Agaty, zapoczątkowana wydarzeniem w Katanii — mieście, które od starożytności pozostaje centrum jej czci. W 2023 roku, podczas corocznych obchodów święta patronki miasta, biskup Luigi Renna odwołał się do tragedii trzynastoletniej dziewczynki, zgwałconej przez grupę chłopców w publicznym parku, ogłaszając, że wszystkie ofiary przemocy zostają powierzone opiece świętej Agaty. Wydarzenie to stało się punktem zwrotnym w recepcji jej postaci — z ikony czystości i cierpienia przemieniła się w symbol oporu wobec przemocy ze względu na płeć. Włoskie organizacje kobiece, odwołując się do tej figury, rozpoczęły kampanie społeczne mające na celu zmianę sposobu mówienia o kobiecym doświadczeniu przemocy i cielesności.

W kontekście tych wydarzeń wystawa i publikacja stawiają pytanie o aktualność tradycyjnych narracji hagiograficznych. Czy święte męczennice — takie jak Agata, Łucja, Katarzyna czy Barbara — mogą być dziś odczytywane jako figury emancypacyjne, a nie jedynie ofiary cierpienia? Czy możliwe jest przekształcenie ikonografii, która przez wieki utrwalała wizję kobiecości podporządkowanej, biernej i oczyszczonej przez ból?

Publikacja, rozpoczynając od dogłębnej opowieści o świętej Agacie, jej ikonografii i kulcie, rozwija wątek innych męczennic, nie tylko tych uznanych przez Kościół katolicki, lecz także tych przez niego prześladowanych — kobiet oskarżanych o konszachty z siłami nieczystymi, zbyt niezależnych wobec obowiązującej wówczas władzy, a także współczesnych ofiar kultury patriarchalnej i systemowej przemocy. Wszystkie typy kobiecych figur — świętych i czarownic — odzwierciedlają ten sam lęk przed kobiecą niezależnością i cielesnością, różni je jedynie kontekst ideologiczny i instytucjonalny.

Święta Agata, podobnie jak wiele innych kobiet, stanowi punkt przecięcia religii, sztuki i polityki płci. Jej legenda, odczytana z dzisiejszej perspektywy, otwiera pole do namysłu nad tym, jak bardzo kobiece ciało — realne i symboliczne — pozostaje areną władzy, norm i oporu. Celem tej publikacji jest nie tylko przypomnienie o złożoności tego dziedzictwa, lecz także refleksja nad historią, która nieustannie domaga się reinterpretacji.

Agata Cukierska, fragment wstępu

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego. Wartość dofinansowania: 216 030 zł, całkowita wartość zadania: 273 130 zł, data zawarcia umowy: 07.04.2025 r.